• GAZIMESTAN
• VISOKI DEČANI
• RAČA
• SOPOĆANI
• STUDENICA
• MILEŠEVA
• GRAČANICA
• PEĆKA PATRIJARŠIJA
• BOGORODICA LJEVIŠKA

GAZIMESTAN

Istorijski prostor boja na Kosovu 1389, odnosno centralnog mesta sudara srpske i turske vojske, predstavlja jedinstvenu celinu u kojoj se nalaze: spomenik kosovskim junacima, u obliku srednjovekovne kule, podignut 1953. po projektu Aleksandra Deroka, Muratovo turbe, Gazimestan turbe (Barjaktarevo turbe). Područje spomeničkog kompleksa Gazimestana, Plandišta, Treševine i Lazareva, graniči se na severnoj strani sa prostorom Baksija; na severoistočnoj strani sa Brnjičkom rekom; na istočnoj granici čini naselje Donja Brnjica i prostor Ravnište; na južnoj prostor i naselje Orlović; a na zapadnoj strani prostori Široko polje i Mazgit sa naseljem Gornji Mazgit. Put za Prištinu na zapadnoj strani delimično graniči, a delimično prolazi kroz ovu celinu. Centralno mesto čini kula visine 25 m u čijoj unutrašnjosti su ispisani stihovi iz kosovskog ciklusa. Na vrhu kule je platforma sa koje se sagledava prostor Kosovske bitke. Povodom obeležavanja šest vekova od Kosovske bitke 1389. u neposrednom prostoru oko Kule urađene su likovne aplikacije u livenoj bronzi, koje simbolišu godine jubileja. U neposrednoj blizini spomenika postavljen je beli monolitni stub od mermera sa tekstom despota Stefana Lazarevića.

VISOKI DEČANI

Manastir je kao svoju zadužbinu i mauzolej osnovao kralj Stefan Dečanski, nakon čije smrti je radove nastavio njegov sin Dušan. Katolikon posvećen Hristu Pantokratoru sagradio je izmedu 1327. i 1335. fra Vita iz Kotora, pri čemu je plan i strukturu pravoslavnog hrama zaodenuo romaničkom obradom fasada sa obiljem skulptoralnog ukrasa. Fresko živopis je gotovo u celini sačuvan i broji preko 1000 pojedinacnih figura i scena razvrstanih u više od 20 ciklusa, tako da predstavlja najveći očuvani izvor podataka o vizantijskoj ikonografiji. Posebno je zanimljiv niz istorijskih portreta i kompozicija vladarske ikonografije. Ikonostas sa prestonim ikonama je originalan kao i veci deo crkvenog mobilijara. Dečanska riznica je najbogatija u Srbiji, sa oko 60 ikona iz XIV-XVII veka, starim rukopisima i ostalim bogoslužbenim predmetima. Za razliku od crkve, skoro sve ostale manastirske građevine su izgubile svoj prvobitni izgled. Konzervatorski radovi se preduzimaju na čitavom kompleksu jos od tridesetih godina našeg veka i kontinuirano traju sve do naših dana, pre svega u cilju povremenog čišcenja živopisa i saniranja dosta ugroženih kamenih fasada i kamene plastike. Spomenik je 1994. nominovan za upis u Listu svetske kulturne i prirodne baštine.

Prema velikom i naglom zaokretu Drine, na manjem zaravanku pored rečice Rače, medju ograncima planine Tare, šumovitih kosa i povijaraca, suženih vidika, okićen "borjem i mramorjem", nalazi se manastir svetog Hristovog Vaznesenja u Rači.
   Najverovatnije kao zadužbina kralja Dragutina Nemanjića (vladao 1276-1282), manastir je izrastao iz dubina srednjeg veka, u tokovima dramatičnih vremenskih mena, kada je srpska srednjovekovna država na Balkanu bila u ekspanziji, doživljavala politički, ekonomski i duhovni uzlet na osnovama pravoslavlja i vizantijskog kulturnog nasledja. Bogomolja u Rači bila je udaljena od glavnih komunikacija i središta srpske države, živela na njenoj "ivici", pored granice prema Bosni, na stalnom oprezu i iščekivanju, prostoru gde su se sučeljavali uticaji Istoka i Zapada, bogumilske jeresi i pravoslavlja, a zatim počeo prodor islama i osećali uticaji katoličanstva.
Da bi imao oslonac, podršku i duhovno uporište crkve u ostvarivanju političkih ambicija, kralj Dragutin Nemanjić je poklanjao posebnu pažnju izgradnji crkava i manastira u pograničnim krajevima zapadne Srbije. Pouzdano se zna, na ovom širokom prostoru pored Drine, za vreme njegove vladavine izrasle su dve bogomolje: monumentalna crkva Svetog Ahilija u Arilju, u prepoznatljivom stilu raške škole (obnovljena), i manastir Tronoša, zadužbina vladareve žene Katarine. Na osnovu kasnijih izvora, zapisa i letopisa, zaključuje se da je tada (izmedju 1273-1275) izgradjen i hram Hristovog Vaznesenja u Rači. Na taj način ojačao je uticaj kralja Dragutina, osnaženo pravoslavlje u perifernim delovima države.
Manastir je tri puta spaljivan, rušen i pljačkan: posle 1459, 1688. (1690) i 1813. godine, ali je u suočavanju sa tragičnom sudbinom i dušmanima koji su hteli da zatru tragove njegovog postojanja, istrajavao i jačao nacionalno biće. Najzad, u oslobodjenoj Srbiji kneza Miloša, u osvitu 19. veka, hram u Rači je ponovo zablistao nekadašnjim sjajem (1826), kada su na monumentalnom crkvenom zdanju završeni gradjevinski radovi.

SOPOĆANI

Manastir sa crkvom Svete Trojice zaduzbina je kralja Urosa (1243-1276). Freske u crkvi nastale su oko 1264. godine vrhunsko su likovno ostvarenje vizantijske umetnosti. Spoljna priprata sa zvonikom dogradjena je krajem XIII veka i oslikana 1340. godine. Glavni deo polusrusene crkve obnovljen je 1926. godine ali sa slabim i neodgovarajucim materijalom. U velikim i dugogodisnjim konzervatorsko resaturatorskim radovima Zavoda crkvi je vracen izvorni izgled, a freske su konzervirane i ociscene. Prezidana je kupola, izmenjeni nizovi arkada i venaca, krovna konstrukcija i njen pokrivac, a zapadni prozor je rekonstruisan. Rad na spoljnoj priprati je zavrsen je 1997. godine. Obnovljeni su stupci, lukovi, sest kupolastih svodova i krovovi bocnih brodova, a nad srednjim brodom je izvedena zastitna konstrukcija. Rukovodilac projekta:arh.Olivera Kandic. 

STUDENICA

Studenica kao najznacajniji manastirski kompleks srednjovekovne Srbije i danas predstavlja veliki umetnicki i duhovni centar srpskog naroda. Od XII stoleca, kada je osnovana, ova monaska zajednica ni u jednom trenutku nije prekidala svoj visevekovni zivot, ciji se kulturni slojevi prepoznaju u nizu graditeljskih i slikarskih ostvarenja. Zaduzbina i grobnica rodonacelnika dinastije Nemanjica sluzila je kao uzor mnogim vladarima ove loze, ne samo kao podsticaj za podizanjem mauzoleja koji bi nalikovali Bogorodicinoj crkvi, vec i kao mesto gde bi mogli dati svoj licni doprinos. Tako je, nakon izgradnje ma-nastirskih bedema i katolikona, tu vremenom nastajao niz objekata koji je trebalo da zadovolji verske i ekonomske potrebe studenickog bratstva: trpezarija, Radosavljeva priprata, crkve Sv. Nikole i Sv. Jovana, Kraljeva crkva, konaci, itd. Uporedo sa neimarima, radili su u Studenici i brojni slikari, od onih koji su remek-delima vizantijskog zivopisa XIII stoleca obelezili put srpskog srednjovekovnog slikarstva, preko dvorske radionice kralja Milutina i vodecih umetnika obnovljene Pecke patrijarsije, do zografa XIX veka. U riznici se cuvaju neki od kapitalnih primeraka srpske primenjene umetnosti. Upisan u Listu svetske kulturne i prirodne bastine 1986, manastir Studenica je spomenik kulture na kojem se neprekidno izvode zastitni radovi. 

MILEŠEVA

Kralj Vladislav Nemanjic, unuk Nemanjin a sin Stefana Prvovencanog, podigao je u trecoj deceniji XIII veka manastir Milesevu sa crkvom Vaznesenja Hristovog. Mileseva je jedno od najznamenitijih duhovnih i umetnickih sredista srpskog naroda. Ishodiste svetosavskog kulta postala je posle prenosenja mostiju sv. Save iz Trnova 1236. U Milesevi je 1377. Tvrtko Kotromanic krunisan za kralja Bosne i Srbije, a 1446. Stefan Vukcic Kosaca dobio titulu hercega od Svetog Save. Uprkos cestim razaranjima u doba ropstva pod Turcima, Mileseva je odolevala nesrecama, obnavljala duhovni zivot i umetnicku delatnost. Crkva Vaznesenja je gra|evina raske stilske skole. Ima jednobrodnu osnovu, trodelni oltarski prostor, kupolu podignutu na preseku broda i pevnickog transepta i pripratu. Spoljna priprata sa bocnim kapelama Sv. Djor|a i Sv. Dimitrija podignuta je oko 1236. Pre 1228. naos i priprata Mileseve ukraseni su freskama izvanredne lepote. Portreti kralja Vladislava, Simeona Nemanje, sv. Save, Stefana Prvovencanog i kralja Radoslava, kao i milesevski Beli an|eo na grobu Hristovom predstavljaju remek dela srpske i evropske umetnosti XIII veka. Zivopis u spoljnoj priprati i kapelama nastao je oko 1236. Osteceno u turskim razaranjima, milesevsko slikarstvo obnavljano je u XVI i u XVII veku. Konzervacija slikarstva izvedena je pedesetih godina, a obimna arheoloska istrazivanja, konzervacija i prezentacija arhitekture zavrseni su 1996.

GRAČANICA

Crkva Uspenja Bogorodice u manastiru Gracanici, zaduzbina kralja Milutina, sagradjena je u drugoj deceniji XIV veka. Izvedena u formi petokupolne gradjevine sa osnovom u obliku upisanog krsta, gracanicka crkva spada u vrhunska arhitektonska ostvarenja epohe. Sredinom XIV veka dozidana je spoljna priprata. Mihailo i Evtihije, cuveni slikari iz Soluna, zavrsili su zivopisanje do 1321. U centralnoj kupoli, ispod slike Hrista Svedrzitelja, predstavljeni su Nebeska liturgija, proroci i jevandjelisti. U naosu su ciklusi Velikih praznika, Hristovog stradanja, Cuda, Parabola, Hristovih javljanja posle Vaskrsenja, scene iz zivota Bogorodice, sv. Nikole i Kalendara. U oltaru su evharisticke i starozavetne teme. Milutin i njegova zena Simonida, vizantijska princeza, naslikani su kao vladari po volji Bozjoj, jer im andjeli s neba donose krune. U priprati je naslikano genealosko stablo Nemanjica i Strasni sud, dok su u spoljnoj priprati sacuvani fragmenti fresaka slikani u XIV veku i oko 1570. Pored kompozicija iz ciklusa Vaseljenskih sabora, Bogorodicinog akatista i Krstenja, tu su portreti srpskih arhiepiskopa i patrijaraha i slika sahrane gracanickog mitropolita Dionisija. Gracanicka riznica stradala je u pozarima izmedju 1379-1383. U manastiru se danas nalazi znacajna zbirka ikona, medju kojima je najstarija Hrista Milostivog iz XIV veka, jedinstvena po svojim dimenzijama (269x 139 cm). Radovi na konzervaciji arhitekture i slikarstva odvijaju se permanentno.

PEĆKA PATRIJARŠIJA

Na samom ulazu u Rugovsku klisuru nedaleko od Peci smesten je manastir Pecka patrijarsija. Skupina peckih crkava duhovno je sediste i mauzolej srpskih arhiepiskopa i patrijaraha. Xram Sv. apostola podigao je u trecoj deceniji XIII veka arhiepiskop Arsenije I. NJegovom zaslugom crkva je oslikana oko 1260. Arhiepiskop Nikodim je izmedju 1321-1324. podigao uz severnu stranu Sv. apostola hram Sv. Dimitrija, a arhiepiskop Danilo II je sa juzne strane izgradio crkve posvecene Bogorodici Odigitriji i Sv. Nikoli. Ispred zapadnih fasada Sv. Dimitrija, Sv. apostola i Sv. Bogorodice Odigitrije podigao je i monumentalnu pripratu u vidu velelepnog otvorenog trema. U vreme patrijarha Makarija elegantni otvori sa dvojnim arkadama su zazidani. Citava istorija stilova srednjovekovnog zidnog slikarstva moze da se sagleda na zidovima peckih crkava. Sv. apostoli su ukrasavani i oko 1300, zatim oko 1350, potom oko 1375. i u dva navrata u XVII veku. Crkva Sv. Dimitrija zivopisana je prvi put u vreme patrijarha Joanikija, oko 1345, a novi sloj fresaka oslikao je oko 1619-1620. Georgije Mitrofanovic. Bogorodicina crkva dobila je freske pre 1337, a priprata je oslikavana u XIV i XVI veku, dok je Sv. Nikolu 1673/4. zivopisao slikar Radul. Manastir se permanentno konzervatorski stiti. 

BOGORODICA LJEVIŠKA

Prizrensku katedralu posvecenu Bogorodici kralj Milutin je sazidao 1306/7, na ostacima crkve iz XIII veka, koja je pak lezala na temeljima bazilike srednjovizantijskog perioda (IX-XI vek), podignute na temeljima ranohriscanskog svetilista. Protomajstor Nikola, koji je najverovatnije dosao iz Epira, ostvario je arhitektonski veoma uspelu gradjevinu cije jezgro cini petokupolna crkva upisanog krsta, opasana bocnim ophodnim brodom i pripratom sa otvorenim tremom (danas zazidanih prolaza), sa kulom na zapadnoj strani. Turci su je pretvorili u xamiju i, da bi je prilagodili svojim potrebama, obili su freske dletom i prekrecili ih. Veoma ostecen zivopis poseduje izuzetne vrednosti i spada medju najuspelije fresko-celine iz doba vladavine vizantijske dinastije Paleologa. Delo je protomajstora Astrape iz Soluna sa saradnicima, iz oko 1310-13. koji je, sudeci po skromnim ostacima zivopisa, nacinio izuzetno originalan izbor kompozicija, pojedinacnih figura, njihovih ikonografskih resenja kako u detalju, tako i u celini. Posebno su znacajni portreti ktitora i povorka Nemanjica, predaka kralja Milutina, koji su natprirodne velicine. Konzervatorsko-restauratorski radovi na arhitekturi obavljeni su pedesetih godina, slikarstvo je ispod slojeva kreca otkriveno 1950-52, a potom je cisceno i retusirano u vise navrata izmedju 1969-79.